Canh tác hữu cơ là phương thức sản xuất dựa trên độ phì của đất, cân bằng sinh thái và đa dạng sinh học, hạn chế đầu vào từ bên ngoài và không sử dụng hóa chất nông nghiệp tổng hợp.
1. Lược sử về canh tác hữu cơ
Khái niệm hữu cơ được phát triển từ những năm 1920-1940, trước khi hóa chất nông nghiệp tổng hợp trở nên phổ biến. Những người tiên phong tập trung cải tiến hệ canh tác truyền thống, lấy mùn đất và cân bằng sinh thái trong phạm vi trang trại làm nền tảng.
Khi giống năng suất cao, cơ giới hóa và hóa chất nông nghiệp phát triển trong cuộc Cách mạng xanh, canh tác hữu cơ tiếp tục duy trì các phương pháp như làm phân ủ, luân canh và trồng cây phân xanh. Từ những năm 1990, nhận thức của người sản xuất và người tiêu dùng tăng mạnh, cùng với các tiến bộ về quản lý sâu hại sinh học và hệ thống canh tác hiệu quả hơn.
2. Tiêu chuẩn hữu cơ
Người sản xuất hữu cơ phải tuân theo các tiêu chuẩn quy định rõ những việc được làm và không được làm trong canh tác. Tiêu chuẩn PGS định hướng việc bảo vệ đa dạng sinh học, thiết lập vùng đệm, ngăn sản xuất song song gây lẫn tạp, lựa chọn hạt giống và kiểm soát vật tư đầu vào.
- Duy trì đa dạng sinh học trong ruộng và vùng sinh cảnh phụ cận.
- Thiết lập vùng đệm tối thiểu 1 mét và mở rộng khi nguy cơ ô nhiễm cao.
- Bảo quản, vận chuyển sản phẩm hữu cơ riêng biệt và ghi nhãn rõ ràng.
- Ưu tiên hạt giống hữu cơ; không sử dụng vật liệu biến đổi gen.
- Kiểm tra mọi vật tư theo danh mục đầu vào được PGS chấp thuận.
- Đăng ký đất sản xuất, ghi chép và tham gia thanh tra hằng năm để được chứng nhận.
3. Tạo độ phì cho đất
Đất khỏe tạo ra cây khỏe. Độ phì và cấu trúc đất được cải tạo bằng phân ủ, phân động vật đã ủ nóng, cây phân xanh, đá khoáng, phân vi sinh và phân bón dung dịch. Phân bón hóa học không được phép sử dụng vì ảnh hưởng tiêu cực đến sinh vật đất và cấu trúc đất.
Phân ủ nên phối trộn khoảng 50% vật liệu xanh, 25-30% rơm rạ hoặc trấu và 20-25% phân động vật. Đống ủ cao khoảng 1,5m, được che mưa, theo dõi nhiệt độ, đảo sau hai tuần và đảo lại sau ba tuần để duy trì quá trình phân hủy.
- Tất cả phân động vật phải được ủ nóng trước khi bón vào đất.
- Nhiệt độ đống ủ tốt đạt 50-60°C trong 2-3 ngày và duy trì 1-2 tuần.
- Trồng cây họ đậu, cây che phủ và cây phân xanh để bổ sung hữu cơ, cố định đạm và bảo vệ đất.
- Khoáng tự nhiên, phân sinh học và phân bón dung dịch chỉ dùng để hỗ trợ, không thay thế phân ủ và cây phân xanh.
4. Quản lý đất và nước
Cần lập kế hoạch trước khi sản xuất, dành khoảng hai tuần giữa lúc bón phân ủ và trồng cây. Giảm số lần và độ sâu làm đất, tránh làm đất khi quá ướt, lên luống phù hợp để thoát nước và không dẫm lên mặt luống.
Che phủ đất bằng rơm rạ hoặc vật liệu thực vật giúp giảm xói mòn, hạn chế đất bị dí chặt, bổ sung chất hữu cơ và duy trì độ ẩm. Khi khô hạn phải sử dụng nguồn nước sạch, không nhiễm bẩn để tưới.
- Giữ tán cây gần nhau và che phủ giữa các hàng khi có vật liệu.
- Nhổ cỏ vào ngày nắng; không sử dụng thuốc diệt cỏ.
- Luân canh cây có khả năng cạnh tranh tốt với cỏ trước cây nhạy cảm.
- Bón phân gần cây thay vì rải khắp luống.
5. Luân canh
Trồng nối tiếp các loại cây khác nhau trên cùng một ruộng giúp giảm nguy cơ suy kiệt dinh dưỡng và hạn chế tích lũy mầm bệnh. Nên luân phiên cây rễ sâu với rễ nông, cây thân cao với cây che phủ nhanh, cây cần nhiều dinh dưỡng với cây cần ít dinh dưỡng.
Công thức luân canh năm nhóm rau dành khoảng 20% diện tích cho cây phân xanh ở một giai đoạn trong chu kỳ mùa vụ, giúp đất có thời gian phục hồi độ phì cho cây trồng tiếp theo.
6. Quản lý sâu bệnh hại
Nguyên tắc cơ bản là cây khỏe có sức đề kháng tốt hơn. Cần kết hợp vệ sinh đồng ruộng, tỉa cây, luân canh, trồng cây hỗn hợp, dùng bẫy, chuẩn bị đất tốt và tạo môi trường cho thiên địch. Chỉ sử dụng thuốc thảo mộc hoặc sinh học khi các biện pháp phòng ngừa chưa đủ hiệu quả.
- Thăm đồng thường xuyên để theo dõi sâu bệnh và thiên địch.
- Tạo nơi trú ngụ cho nhện, bọ ngựa, bọ rùa, chim và côn trùng có ích.
- Thu dọn lá bệnh và tàn dư cây trồng để giảm nguồn lây nhiễm.
- Ghi rõ ngày, loại và lượng vật tư đã dùng trong sổ sản xuất.
- Dùng thiết bị phun riêng cho khu vực hữu cơ.
7. Thu hoạch và bảo quản
Thu hoạch rau khi còn non, thao tác thận trọng để tránh hư hỏng và thối. Rau hữu cơ phải được bảo quản, vận chuyển riêng với rau thông thường, ghi nhãn rõ ràng và không sử dụng chất hay bao bì từng chứa vật tư bị cấm.
8. Dụng cụ và thiết bị
Bình phun chỉ được sử dụng cho sản xuất hữu cơ; khu vực sản xuất thông thường phải có bình bơm riêng. Cuốc và các dụng cụ dùng chung phải được rửa sạch trước khi đưa vào ruộng hữu cơ.